معماری ایرانی و هر آنچه باید در مورد اصول و سبک‌های آن باید بدانیم

0
معماری ایرانی

 

معماری ایرانی قدمتی بیش از ۶۰۰۰ سال دارد. معماری ایرانی علاوه بر گستردگی تنوع، مرزهای جغرافیایی را درنوردیده و در دیگر نقاط جهان نیز شاهد آثاری بر پایه اصول معماری ایرانی هستیم. با وجود همه تغییرات موقتی ناشی از کشمکش های داخلی و هجوم های خارجی، معماری ایرانی سبک منحصر بفرد خود را حفظ کرده است.

آنچه در این مطلب می خوانیم:

  • اصول معماری ایرانی پیرنیا
  • سبک های معماری ایرانی
  • اصول معماری اسلامی 

اصول معماری ایرانی پیرنیا

در این بخش نگاهی به اصول معماری ایرانی دکتر پیرنیا خواهیم انداخت:

درونگرایی

با توجه تاثیر باورهای مردم در معماری به ویژه در ساخت خانه های سنتی و اینکه یکی از باورهای مردم ایران زندگی شخصی و حرمت آن بوده است، این امر معماری ایرانی را درون گرا ساخته است.

معماران ایرانی با سامان دهی اندام های ساختمان گرداگرد یک یا چند میان سرا، ساختمان را از جهان بیرون جدا می کردند و تنها یک هشتی این دو را به هم پیوند می داد. وجود اندرونی که جایگاه اعضای خانواده و بیرونی که جایگاه بیگانگان بوده، نمودی از این درون گرایی است.

پرهیز از بیهودگی

چه در دوران پیش از اسلام و چه پس از آن، تلاش معماران ایرانی بر این امر بوده که کار بیهوده در ساختمان سازی نکنند و از اسراف بپرهیزند.

مردم واری

مردم واری به معنای رعایت تناسب میان اندام های ساختمانی با اندام های انسان و توجه به نیازهای او در کار ساختمان سازی است. معمار ایرانی بلندی درگاه ورودی را متناسب با اندازه قد افراد در نظر می گرفته و روزنه ها و پنجره ها به اندازه ای بوده که نور خورشید و ماه به اندازه مطلوب درون خانه بتابد.

پهنای اتاق خواب به اندازه یک جای خواب و بلندی طاقچه به حدی بوده که نشسته و ایستاده در دسترس باشد. تالار مخصوص مهمان به اندازه ای پهناور و باشکوه ساخته می شده که شایسته پذیرایی باشد.

روزن بالای پنجره دارای شیشه های رنگی به رنگ های زرد و لیمویی بوده که از شکسته های غرابه به دست می آمده. برای جلوگیری از گرما سقف را دولایه می ساختند.

خودبسندگی

معماران ایرانی تلاش می کردند مصالح مورد نیازشان را از نزدیک ترین مکان ها به دست آورند تا نیاز به مصالح شهرهای دیگر نباشد. به این ترتیب هم کار ساخت و ساز سریع تر پیش می رفته، هم اینکه ساختمان با طبیعت پیرامون خود سازگارتر بوده است.

به عنوان مثال، می توان به ساخت گنبد با خشت و آجر به جای چوب استفاده کرد، چرا که در همه نقاط ایران چوب در دسترس نبوده و معماران ایرانی برای تاکید بر اصل خودبسندگی دست به ابتکار زده و گنبدهایی از جنش خشت و آجر ساختند.

نیارش

نیارش به دانش ایستایی، فن ساختمان و مصالح شناسی گفته می شود. معماران به نیارش ساختمان بسیار توجه می کردند و آن را از زیبایی جدا نمی دانستند. آنها به تجربه به اندازه هایی برای پوشش ها و دهانه ها و جرزها دست یافته بودند که همه بر پایه نیارش به دست آمده بود.

سبک های معماری ایرانی

سبک های معماری ایرانی به دو دوره تقسیم می شوند:

  • سبک های پیش از اسلام: سبک پارسی و سبک پارتی
  • سبک های پس از اسلام: سبک خراسانی، سبک رازی، سبک آذری و سبک اصفهانی

در این بخش به بیان ویژگی های هر یک از آنها و بناهای شاخص هر یک از سبک ها می پردازیم:

سبک پارسی

سبک معماری پارسی مربوط به عهد هخامنشیان است که در واقع ادامه دهنده معماری قرون هفتم و هشتم پیش از میلاد در ایران می باشد که در این دوره به اوج شکوه و عظمت خود می رسد.

ویژگی های سبک معماری پارسی:

  • قراردادن ستون ها در بیشترین فاصله ممکن و با ارتفاع چشمگیر و استفاده از تزیینات در سر ستون ها
  • استفاده از مصالح مرغوب از لحاظ جنس و رنگ و
  • استفاده از دیوارهای جداکننده از جنس خشت خام
  • استفاده از سایه بان به صورت منطقی برای ساختمان ها
  • استفاده از نقوش برجسته در تزیینات
  • استفاده از پی هایی از جنس سنگ لاشه سنگریزه و ساختن بناها بر روی صفه(تخت گاه یا سکو)

نمونه بناهای سبک پارسی:

معماری ایرانی
تخت جمشید
معماری ایرانی - پاسارگاد
پاسارگاد

سبک پارتی

این سبک معماری بعد از حمله اسکندر در ایران معمول شده است و در دوره اشکانی، ساسانی، صدر اسلام و در بعضی مناطق حتی بعد از اسلام تا قرن سوم و چهارم هجری ادامه داشته که متأسفانه آثار کمی از دوره اولیه آن در ایران به جای مانده است.

ویژگی های سبک معماری پارتی:

  • تنوع فوق العاده در طرح ها
  • استفاده از تکنیک پیشرفته طاق و گنبد
  • حداکثر استفاده از مصالح محلی مثل استفاده از سنگ لاشه، خشت خام یا پخته
  • ارتفاع زیاد

 

سبک خراسانی:

سبک خراسانی در قرن اول هجری و با طلوع اسلام در ایران، آغاز گردید و تا قرن چهارم هجری (تا زمان آل بویه و دیلمیان) ادامه داشت. با توجه به اینکه با حضور اسلام در ایران، ساخت بناهای مذهبی و مساجد آغاز گردید و اولین بناها در خراسان ساخته شده اند، به سبک خراسانی معروف شده است.

الگو و طرح مساجد اولیه اسلام تقلیدی از مسجد نبی اکرم در مدینه می باشد که دیوارهای آن از سنگ و بدون ملات می باشد، ارتفاع دیوارها به اندازه قد بلندترین مرد عرب بوده (در حالتی که دست هایش را بلند کرده باشد)، سقف آن از پوست چهارپایان و ستون و تیر آن از جنس نخل های خشک و درختان بی بار بوده است.

ویژگی های سبک خراسانی:

  • فضای شبستانی یا چهل ستونی
  • ساده و فاقد تزئینات
  • پلان مستطیل شکل
  • مصالح اولیه خشت خام و آجر
  • استفاده از تک منار در شمال بنا با مقطع دایره ای
  • قوس های بیضی، تخم مرغی و ناری
  • بدون پوشش و یا دارای پوشش کاهگل

در سبک خراسانی ساختمان بنا ایرانی و پلان و نقشه مساجد عربی است. 

چند نمونه از بناهای سبک خراسانی:

  • ارگ بم در کرمان
  • مسجد جامع اردبیل
  • مسجد جامع نیریز
  • مسجد جامع میبد
  • مسجد جامع ابرقو
  • مسجد جامع اردستان
  • مسجد جامع فهرج
  • مسجد تاریخانه دامغان
  • مسجد جامع اصفهان
  • رباط ماهی یا چاهه در سرخس
معماری ایرانی
ارگ بم
معماری ایرانی
مسجد جامع تبریز
معماری ایرانی
رباط ماهی
معماری ایرانی
مسجد تاریخانه دامغان
معماری ایرانی
مسجد جامع ابرقو
معماری ایرانی
مسجد جامع اردستان
معماری ایرانی
مسجد جامع اصفهان
معماری ایرانی
مسجد جامع فهرج

سبک رازی

سبک رازی از زمان آل زیار شروع و تا زمان حمله مغول ها ادامه داشته و اوج شکوفایی آن در عهد سلجوقیان بوده است. در این سبک، تأثیرپذیری از سبک پارسی و شکوه سبک پارتی و دقت سبک خراسانی دیده می شود. شهرری محل رشد و ترقی سبک رازی می باشد و با توجه به اینکه اولین بناها در شهرری (راز) احداث گردیده است، به سبک رازی معروف شده است.

در سبک رازی طاق و گنبد بسیار پیشرفت کرد. از مهمترین تغییرات این سبک، حذف فضای شبستانی و ستون های آن و احداث ایوان، گنبد یا پلان چهار ایوانی می باشد.

ویژگی های سبک رازی

  • فضای ایوانی
  • استفاده از طاق های جناقی
  • ساخت مناره های زوجی بر ایوان جنوبی
  • ساخت گنبد و متعلقات آن
  • استفاده از تزئینات مانند گچ بری، آجرکاری، گره سازی و کاشی خشتی
  • پلان مستطیل شکل

چند نمونه از بناهای سبک رازی:

  • گنبد سرخ مراغه
  • گنبد قابوس در گرگان
  • گنبد علویان در همدان
  • برج مقبره های خرقان در همدان
  • برج لاجیم در مازندران
  • برج رسگت در سوادکوه مازندران
  • برج مهماندوست در دامغان
  • برج طغرل در شهر ری
  • برج علاء الدین تکش در ورامین
  • مقبره امیرارسلان جاذب در مشهد
  • مسجد جامع (عتیق) اصفهان
  • مسجد جامع گلپایگان
  • مسجد جامع کبیر قزوین
  • مسجد جامع اردستان
  • مسجد برسیان در اصفهان
  • پل شهرستان در اصفهان
  • حرم حضرت عبدالعظیم
  • رباط شرف در سرخس
معماری ایرانی
برج رسگت سوادکوه
معماری ایرانی
برج طغرل شهرری
معماری ایرانی
برج لاجیم مازندران
معماری ایرانی
مسجد جامع گلپایگان
معماری ایرانی
گنبد سرخ مراغه
معماری ایرانی
گنبد قابوس گرگان
معماری ایرانی
گنبدعلویان همدان
معماری ایرانی
برج مهماندوست دامغان

سبک آذری

این سبک از زمان استقرار هلاکوخان آغاز و تا روی کار آمدن صفویان ادامه داشت. سبک آذری به لحاظ تاریخی و معماری به دو دوره تقسیم شده است. دوره اول از زمان هلاکوخان و پایتخت شدن مراغه آغاز و تا یورش تیمور به ایران ادامه می یابد. دوره دوم، همزمان با حکومت تیموریان و پایتختی سمرقند می باشد.

ویژگی های دوره اول سبک آذری:

  • تنوع در ایوان سازی
  • توجه به تناسبات عمودی بنا
  • ساخت بناهای سترگ و عظیم
  • ساخت ایوان با پلان مستطیل شکل
  • استفاده از تزئیناتی مانند گچ بری، کاشی زرین فام و کاشی نقش برجسته

ویژگی های دوره دوم سبک آذری:

  • ایجاد سطوح ناصاف در تمامی بنا
  • استفاده از تزئینات کاشی معرق (موزائیک کاری)
  • ساخت ساقه(گلوگله) بین فضای گنبد و گنبد خانه

دوره تیموری، اوج معماری سبک آذری می باشد.

چند نمونه از بناهای سبک آذری:

  • مدرسه گوهرشاد در هرات
  • مسجد بی بی خاتون در سمرقند
  • مدرسه میرعرب در بخارا
  • کاروانسرای انجیره در جاده یزد – طبس
  • کاروانسرای چهار آباد درجاده‌ی نطنز – اصفهان
  • پل قافلانکوه
  • منارجنبان
  • شنب غازان
  • ربع رشیدی
  • رصدخانه‌ی مراغه
  • ارگ علیشاه در تبریز
  • مدرسه و تکیه‌ی امیر چخماق
  • زندان اسکندر یا مدرسه‌ی ضیاییه در یزد
  • مسجد جامع ورامین
  • گنبد سلطانیه یا مقبره‌ی اولجایتو
  • حرم امام رضا (ع)
  • مقبره‌ی شیخ صفی الدین اردبیلی
  • مسجد کبود تبریز یا جهانشاه
  • مدرسه‌ی امامی اصفهانی
  • مسجد جامع یزد
  • مسجد گوهرشاد
  • مجموعه‌ی تاریخی سنگ بست
  • مقبره ی شاه نعمت‌الله ولی در ماهان کرمان
  • مدرسه‌ی غیاثیه خردگرد در خواف
  • مسجد جامع عتیق شیراز
  • گور امیر تیمور در سمرقند
  • مزار شیخ احمد جام در تربت جام
  • مقبره‌ی سلطان بخت آغا در اصفهان
  • مسجد و مدرسه‌ی طلاکاری در سمرقند
  • مجموعه‌ی آرامگاه‌های شاه زند در سمرقند
معماری ایرانی
ارگ علیشاه تبریز
معماری ایرانی
پل قافلانکوه
معماری ایرانی
رصدخانه مراغه
معماری ایرانی
زندان اسکندر
معماری ایرانی
گنبد سلطانیه
معماری ایرانی
مدرسه امامی اصفهانی
معماری ایرانی - آذری
حرم امام رضا
معماری ایرانی - آذری
مسجد کبود تبریز
معماری ایرانی
منارجنبان

سبک اصفهانی

این سبک از زمان قره قویونلوها و پیش از روی کار آمدن صفویان آغاز شده و پایان روزگار محمدشاه، زمان انحطاط این شیوه است که در واقع از زمان افشاریان آغاز شده و در قاجار دوره نخست آن به پایان می رسد.

دوره حکومت شاه عباس، عصر طلایی سبک اصفهانی می باشد. برخی از پژوهشگران تجارب معماران آذربایجانی و دستاوردهای سبک آذری را مقدمه پیدایش سبک اصفهانی می دانند.

ویژگی های سبک اصفهانی:

  • پلان مستطیل شکل و چندضلعی ساده
  • پلان ایوانی
  • مصالح مرغوب و بادوام
  • استفاده از کاشی خشتی، هفت رنگ، مقرنس کاری، یزدی بندی، رسمی بندی در تزئینات بناها

چند نمونه از بناهای سبک اصفهانی:

  • کاخ چهلستون در قزوین
  • کاخ عالی‌قاپو در قزوین
  • کاخ صفی‌آباد در بهشهر مازندران
  • مسجد هارون ولایت در اصفهان
  • مسجد علی در اصفهان
  • مسجد جامع ساوه
  • میدان نقش جهان
  • کاخ چهلستون در اصفهان
  • کاخ هشت بهشت در اصفهان
  • مدرسه‌ی چهار باغ اصفهان یا مدرسه‌ی مادرشاه
  • مسجد حکیم اصفهان
  • تالار اشرف در اصفهان
  • مجموعه‌ی گنجعلی خان در کرمان
  • پل الله وردی خان (سی و سه پل)
  • پل خواجه در اصفهان
  • پل رودخانه‌ی کوی
  • باغ فین کاشان
  • کاروانسرای شبلی در تبریز – میانه
  • کاروانسرای خان خوره در شیراز – آباده
  • کاروانسرای امین‌آباد در شیراز – آباده
  • کاروانسرای ده‌بید در شیراز
  • کاروانسرای زین‌الدین در یزد – کرمان
  • کاروانسرای زیزه در کاشان – نطنز
  • کاروانسرای اقبال در تاکستان – قزوین (دوایوانی)
  • کاروانسرای دو کوهک در شیراز – قهلیان (دوایوانی)
  • کاروانسرای تینوش در قم – کاشان (چهار ایوانی)
  • کاروانسرای سن سان در قم – کاشان (چهار ایوانی)
  • کاروانسرای جاکرد در کرمان – مشهد (چهار ایوانی)
  • کاروانسرای ریوادوبستان در نائین – اصفهان (چهار ایوانی)
  • کاروانسرای کوهپایه در یزد – نائین (چهار ایوانی)
  • کاروانسرای دیرگچین در تهران – قم
  • کاروانسرای مهیار در اصفهان (چهار ایوانی)
  • کاروانسرای شیخ علی خان در اصفهان
  • کاروانسرای مادرشاه یا هتل عباسی در اصفهان
معماری ایرانی
باغ فین کاشان
معماری ایرانی -اصفهانی
پل خواجو اصفهان
معماری ایرانی
کاخ چهلستون اصفهان
معماری ایرانی
کاخ چهلستون قزوین
معماری ایرانی - اصفهانی
عالی قاپو قزوین
معماری ایرانی - اصفهانی
کاخ صفی آباد بهشهر
معماری ایرانی
گنجعلی خان کرمان
معماری ایرانی - اصفهانی
سی و سه پل اصفهان

اصول معماری اسلامی

اصولی که در اغلب آثار معماری اسلامی به صورت کم و زیاد اعمال شده، عبارتند از:

توحید

با توجه به اعتقاد به خدای واحد در فرهنگ اسلامی، در آثار معماری اسلامی نیز شاهد این وحدانیت هستیم. ساخت مساجد و قبرستان های شهر های اسلامی رو به یک قبله نشانگر وجود اصل توحید در معماری اسلامی می باشد که در تمامی هارمونی های موجود در بناها قابل مشاهده است:

  • تقارن: وحدت در محوریت یا مرکزیت
  • تناسب: وحدت در ابعاد و اندازه ها
  • توازن: وحدت در هارمونی ها
  • تعادل: وحدت در حجم ها و وزن ها
  • توافق: وحدت در عمل و فکر
  • تطابق: وحدت با طبیعت و ساختمان
  • تشابه: وحدت در شکل
  • تجانس: وحدت در جنس و صفت
  • تناظر: وحدت در دید
  • تساوی: وحدت در همه چیز

به کارگیری این هارمونی ها یک اثر هنری را به هنر اسلامی نزدیک می کند.

اخلاص

ساخت آثاری پاک و بی پیرایه و خالص نشانگر اصل اخلاص در معماری اسلامی است. به کار بردن آب که نشانه پاکی است در جای جای بنا و گردش نور که نشانه از خلوص و پاکی است در فضای آن، همه اشاره به وجود اصل اخلاص دارد. گنبدها، قوس ها، تیزی بالای درب ها و پنجره ها همه به آسمان اشاره دارند.

معماری ایرانی اسلامی

علم

در سایه دوران حکومت های اسلامی به ویژه قرن چهارم و پنجم هجری مسلمانان پیشرفتی بسزا در زمینه های علمی داشتند و به ویژه از علم هندسه که ایدئولوژی معماری است، نهایت استفاده را کرده اند. استفاده از ریاضییات در معماری اسلامی جزء اساسی ترین کار معماران آن دوره بوده است. در محاسبه نیارش بناها و در تزئین آنها، در خوشنویسی و کتابت و حتی در زمینه نگارگری و موسیقی نیز مسئله هندسه مطرح است.

معماری ایرانی اسلامی

حیا یا حجاب

به علت تاکید اسلام بر حفظ و رعایت حجاب، این اصل در معماری اسلامی به وضوح رعایت شده است. ساخت اندرونی  و بیرونی، ساخت پنجره های کوچک و مشبک، متفاوت بودن کوبه درها برای مردان و زنان، مشرف نبودن ساختمان ها به یکدیگر نشانه هایی از بکارگیری اصل حیا یا حجاب در معماری اسلامی است.

معماری ایرانی

اقتصاد

در قرآن کریم آمده است خداوند مسرفین را دوست ندارد. رعایت اقتصاد یک اصل اسلامی است. بکار بردن مصالح در جای مناسب خود و یه حد نیاز، پرهیز از احداث فضاهای بیهوده و مصرف نابجای مصالح و در نظر گرفتن مقیاس هر فضا متناسب با کاربرد آن و تعداد افرادی که قرار است از آن استفاده کنند، همه نشانگر رعایت اصل اقتصاد در معماری اسلامی است.

عبادت، احترام

تلاش برای ساخت فضاهای ساده، بی پیرایه و پاک همچون مسجد نشانگر رعایت اصل عبادت و احترام در معماری اسلامی است. ساخت توالت ها خارج از محیط و در بیرون بنای اصلی و ساخت آبریزگاه ها در گوشه ای از حیاط به منظور پیمودن مسافتی جهت فراهم شدن فرصت تطهیر کفش زمینه ساز پاکی و مناسب بودن بنا برای عبادت می باشد. تطابق محورهای اصلی بناها در جهت قبله، امکان عبادت را در همه اماکن فراهم می ساخته است.

ذکر

ذکر متون قرآنی و اسماء الهی در بلندترین و بهترین نقطه منظر بنا شده و کتابت کلمه الله بالای گنبدها و تزئین گلدسته ها با آیاتی از قرآن نشانگر اصل ذکر در معماری اسلامی است. همچنین سعی بر آن داشتند که مثلاً تعداد اطاق ها یا تعداد پنجره ها با اعداد مقدس نام اولیا به حساب ابجد تطابق داشته باشد.

 

 

 

 

 

 

 

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید