ارگ بم از زلزله تا شش‌سال نجات‌بخشی

0

بار دیگر دی‌ماه از راه رسید؛ ماهی که روزهای آغازین آن یادآور حادثه‌ای تلخ در کشور است، زلزله‌ی بم که به کشته شدن تعداد زیادی از هم‌وطنان منجر شد و شدت آن در حدی بود که بزرگ‌ترین سازه‌ی خشتی جهان ـ ارگ بم ـ نیز با تخریب شدیدی روبه‌رو شد و قلب ایرانیان دوست‌دار میراث فرهنگی که در سوگ هم‌وطنان کشته‌شده در بم بودند، به درد آمد.
شدت تخریب این اثر به‌گونه‌ای بود که ارگ تاریخی بم پس از زلزله‌ی سال ۱۳۸۲، در تابستان سال بعد و در اجلاس بیست‌وهشتم یونسکو در فهرست میراث جهانی در خطر ثبت شد و یونسکو در اجلاس سال ۱۳۸۴ به ایران مهلت داد تا پرونده‌ی منظر دوهزار هکتاری تاریخی و فرهنگی بم را به‌روز کند.
در سال‌های گذشته در این راستا، اقدامات گسترده‌ای برای نجات‌بخشی ارگ بم توسط کارشناسان ایرانی و خارجی انجام شدند. تمام این فعالیت‌ها تا چندی پیش به مدیریت اسکندر مختاری ـ مدیر پروژه‌ی نجات‌بخشی ارگ بم ـ انجام می‌شدند، ولی او در آستانه‌ی زمان فرستادن پرونده‌ی ارگ بم برای خروج از فهرست میراث جهانی در خطر و پس از حدود شش‌سال به‌شکل غیرمنتظره برکنار شد.
بخش میراث فرهنگی خبرگزاری دانشجویان ایران با توجه به فرارسیدن سالگرد زلزله‌ی بم و نزدیکی زمان فرستادن پرونده‌ی ‌بم به یونسکو برای خارج کردن آن از فهرست میراث جهانی در خطر، نگاهی به اقدامات انجام‌شده از زمان آغاز کار کمیته‌ی نجات‌بخشی ارگ بم تا امروز دارد.
با توجه به این‌که ارگ تاریخی بم پس از زلزله‌ی سال ۱۳۸۲، در تابستان سال بعد و در اجلاس بیست‌وهشتم یونسکو در فهرست میراث جهانی در خطر ثبت شد، ابتدا قرار بود، آوار‌برداری این بنای عظیم در مدت یک‌سال توسط کمیته‌های تشکیل‌شده در سازمان میراث فرهنگی و گردشگری انجام شود؛ اما در نخستین سالگرد زلزله‌ی بم، سیدحسین مرعشی ـ رییس وقت سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ـ در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایسنا با اشاره به تأخیر در بازسازی ارگ بم، بیان کرد: بازسازی این ارگ به‌دلیل وجود تشریفات فنی است و محدودیت مالی در این میان تأثیر چندانی ندارد. خاک‌برداری در این بنا با شهر مسکونی بم متفاوت است و نیاز به دقت بیش‌تری دارد. اکنون کمیته‌های تشکیل‌شده برای بازسازی ارگ مشغول به کار هستند.
مرعشی افزود: به‌دلیل کشف لایه‌های جدید پس از وقوع زلزله، بازسازی این بنا ۱۵سال به طول می‌انجامد.
البته یک‌سال بعد از زلزله‌ی بم، استاندار وقت کرمان در جمع خبرنگاران پیش‌بینی کرد که بازسازی ارگ بم ۲۰سال طول بکشد.
در دومین سالگرد زلزله‌ی بم، مدیر پروژه‌ی ‌نجات‌بخشی ارگ بم از تأمین اعتبار سه‌میلیارد تومانی خبر داد و گفت: هزینه‌ای که برای برگرداندن چهره‌ی ارگ به وضعیت قبل از زلزله برآورد کردیم، ۱۰۰میلیارد تومان است که از این مقدار تاکنون حدود سه‌میلیارد تومان در اختیار حوزه‌ی میراث فرهنگی گذاشته شده و با گذشت دوسال از زلزله حدود یک‌میلیارد تومان آن صرف قسمت بازار قدیمی ارگ شده است.
اسکندر مختاری با اشاره به این‌که حدود ۸۰ پروژه درنظر گرفته شده‌اند که باید در ارگ بم به اجرا درآیند و تعدادی از آن‌ها مطالعاتی و تعدادی هم اجرایی هستند، بیان کرد: آخرین اقدامات انجام‌شده در ارگ بم، ادامه‌ی آواربرداری از اصطبل و مسجدجامع ارگ است. از جمله دستاوردهای آواربرداری ارگ، به کشف بیش از ۱۰۰ قطعه سفال مربوط به حدود ۱۳۰۰ سال پیش از میلاد و کشف تعداد قابل توجهی سفال از دوره‌ی هخامنشی، سلوکی و ساسانی می‌توان اشاره کرد. هم‌چنین هم‌زمان با آواربرداری فعالیت‌های باستان‌شناسی در برج هفت، برج‌های جبهه‌ی جنوبی، فضایی بین برج هشت و نه، در کنار سربازخانه، نمایشگاه سفال و در ضلع جنوبی ارگ استمرار دارند.
او اضافه کرد: کارهای زمینی که در ارگ انجام شده‌اند شامل احداث یک اقامتگاه برای ۳۰ کارشناس، احداث لابراتوار مطالعات خشت، احداث کارگاه تولید خشت، تجهیز کارگاهی برای پروژه‌ی ۱۵ساله جهت نگهداری وسایل و ماشین‌آلات مورد نیاز، دفتر فنی و احداث یک مرکز اسناد خیلی مهم است که تمام اسناد به‌صورت لوح فشرده بعد از تولید در اختیار این مرکز قرار می‌گیرند.
در ۱۱ اردیبهشت‌ماه ۱۳۸۵، ۴۰هزار تن آوار از ارگ ویران‌شده‌ی بم خارج شد که مختاری این‌باره توضیح داد: از زمان آغاز عملیات آواربرداری تاکنون، ۳۰ درصد آواربرداری این اثر جهانی انجام شده است و ‌پیش‌بینی می‌کنیم، آواربرداری ارگ بم تا دوسال آینده ادامه داشته باشد. هم‌چنین آواربرداری از خندق و بخش‌های شمال و شرق ارگ بم از دیگر اقدامات انجام‌شده در این پروژه هستند.
در سومین سالگرد زلزله‌ی بم، مدیر پروژه‌ی نجات‌بخشی ارگ بم تأکید کرد: بازسازی ارگ در ۱۲سال آینده باید به حفظ اثر منجر شود. در طول سه‌سال فعالیت بعد از زلزله، گروه کارشناسی میراث فرهنگی از یک ناامیدی مطلق به امیدواری روشنی دست یافت. تمام آنچه بعد از زلزله باقی مانده است، باید در جای خود پایدار و مقاوم شود و این امکان به‌وجود آید تا روی بخش‌های باقی‌مانده، ساختاری جدید با محتوای ساختارهای قدیمی ایجاد شود.
مختاری ادامه داد: شدت زلزله در بخش‌های مختلف ارگ و روی ساختمان‌های مختلف متفاوت بوده است، یعنی بخش‌هایی از ارگ که بسترهای مقاوم‌تری داشتند، مانند قسمت‌هایی که روی صخره قرار دارند، صدمه‌ی کم‌تری دیده‌اند و بخش‌هایی که روی خاک دشتی و خاک دوره‌های قبل استوار شده بودند، بیش‌تر صدمه دیده‌اند.
به گفته‌ی او، در سومین سالگرد زلزله ۵۰ درصد آواربرداری‌ها به پایان رسید و بیش از ۴۰ کارگاه ایمن‌سازی در این منطقه برپا شدند. از سوی دیگر، برای بخش‌های باقی‌مانده‌ای که در معرض خطر بودند، چاه‌های آبی برای دفع آب‌های سطحی ناشی از بارش حفر شدند.
وی با اشاره به به‌دست آوردن ملاتی برای استحکام درزها که با تزریق آن به درزها، به استحکام نخستین سازه‌ها کمک فراوانی می‌شود، بیان کرد: دستاوردهای به‌دست‌آمده‌ی کنونی برای نجات میراث فرهنگی و نجات خشت در همه‌ی نقاط دنیا مفید هستند که حاصل دستاورد بزرگ مطالعات ارگ بم است.
مختاری به ایجاد کارگاه‌های متعدد مرمتی اشاره و اضافه کرد: بخش‌هایی از ارگ بم به هیأت‌هایی که تخصص‌های مرمتی دارند و مایل به حضور در بم هستند، داده شده‌اند، مانند برج شماره‌ی یک ارگ که یکی از برج‌های ۴۸گانه است که به وزارت میراث فرهنگی ایتالیا سپرده شده و تاکنون نیز به تعمیر یکی از ۴۸ برج ارگ موفق شده است. هم‌چنین دروازه‌ی دوم ارگ به یک مؤسسه‌ی فرانسوی سپرده شده و دو اتاق از خانه‌ی سیستانی نیز به دانشگاه برستون آلمان داده شده و یک اتاق از خانه‌ی میرزا نعیم در اختیار پلی‌تکنیک میلان قرار گرفته است که این مؤسسه‌ها بعد از بررسی مکان‌هایی که در اختیار دارند، نتیجه‌ی مطالعات خود را منتشر می‌کنند و بعد از تصویب، کارهای عملی برای مرمت بخش‌ها آغاز می‌شوند. هم‌چنین دو مرکز اسناد، یکی در تهران و یکی در بم برای جمع‌آوری اسناد فنی قبل از زلزله و اسناد تولیدشده بعد از زلزله ایجاد شدند.
در ۱۹ فروردین‌ماه ۱۳۸۶، مدیر پایگاه میراث فرهنگی بم اعلام کرد که ۱۵ درصد عملیات بازسازی ارگ بم به‌پایان رسید.
مختاری در آستانه‌ی روز جهانی و هفته‌ بزرگداشت بناها و محوطه‌های تاریخی، تأکید کرد: بازسازی ارگ بم و بازگرداندن آن به‌شکل نخستین مستلزم تأمین اعتباری معادل ۱۰۰میلیارد تومان است که با توجه به‌شدت تخریب‌های ایجادشده در ارگ تاریخی بم و ضرورت اجرای برنامه‌های درازمدت استحکام‌بخشی و پژوهشی، تأمین این مبلغ در سطح سالانه شش‌میلیارد تومان الزامی است. هم‌چنین از زمان آغاز عملیات نجات‌بخشی ارگ بم تاکنون، حدود شش‌میلیارد تومان اعتبار از سوی سازمان میراث فرهنگی و ستاد بازسازی شهر بم صرف بازسازی و مرمت ارگ و بازار شهر بم شده است.
او افزود: فعالیت‌های صورت‌گرفته درباره‌ی ارگ بم در سه‌سال نخست پس از زلزله بیش‌تر در زمینه‌های حفاظت اضطراری، تجهیز امکانات کارگاهی، مطالعات ساختاری، زمین‌شناسی، باستان‌شناسی و مستندنگاری بوده است. علاوه بر اجرای برنامه‌ی مستندنگاری کامل در این محوطه‌ی تاریخی، برنامه‌ریزی‌هایی نیز برای مشارکت و جلب همکاری‌های بین‌المللی صورت گرفته‌اند.
اما در سی‌ویکمین اجلاس یونسکو در شهر تاریخی کریس‌چرچ (Christchurch) کشور نیوزلند، با توجه به این‌که ایران شش معیار را برای در خطر ماندن بم پیشنهاد داده بود، قرار شد، بم با تصویب یونسکو تا سال ۲۰۱۰ میلادی در فهرست میراث جهانی در خطر باقی بماند.
پس از آن، مدیر پروژه‌ی نجات‌بخشی ارگ بم گفت: با این تصمیم یونسکو به‌جز جذب کمک‌های بیش‌تر علمی و تکنولوژیکی کشورهای مختلف، فرصت لازم برای انجام کارهای بیش‌تر توسط کمیته‌ی نجات‌بخشی فراهم می‌شود. به این ترتیب، این کار به کمیته‌ی نجات‌بخشی اجازه می‌دهد، به ایجاد یک مرکز تحقیقات برای حفاظت معماری خشتی دست یابد.
وی توضیح داد: دسترسی به بخش حاکم‌نشینی برای انجام اقدامات لازم، دسترسی به ایمنی کامل برای آغاز کارهای حفاظت اضطراری، به‌پایان رساندن آواربرداری، تهیه‌ی گزارشی کامل از آن و ایجاد آزمایشگاه مرمتی برای حفاظت از آثار و اشیای تاریخی و فرهنگی که بتواند به‌صورت تخصصی روی کاغذ، استخوان و فلز کارهایی انجام دهد، از معیارهای پیشنهادی ایران به کمیته‌ی میراث جهانی بودند.
در ۲۴ شهریورماه ۱۳۸۶، سرپرست هیأت بررسی، مستندسازی و حفاظت سردر مسجدجامع ارگ بم کشف زوج مناره‌ی این مسجد را اعلام کرد و با بیان این‌که زلزله‌ی بم کاوشی ناخواسته بود، گفت: با اتفاق‌هایی که براثر زلزله در ارگ بم رخ دادند، تصوراتی که درباره‌ی مسجدجامع ارگ وجود داشتند، عوض شدند و همه‌ی پژوهش‌هایی که در گذشته انجام شده بودند و آگاهی و شناختی که پیش از زلزله نسبت به این اثر وجود داشت، پس از زلزله، ابعاد دیگری به خود گرفت. در واقع، زلزله مانند کاوشی بود که نشان داد، اتفاق‌های دیگری هم در این مسجد افتاده‌اند، بخصوص درباره‌ی سردر مسجد که پس از زلزله کاملا داستان دیگری درباره‌ی آن مطرح شد.
عیسی اسفنجاری توضیح داد: اطلاعات جدید نشان می‌دهند، درگاه ورودی که پیش از زلزله از آن عبور می‌کردیم، درگاه ورودی نبوده و ورودی اصلی مسجد در یک دهانه‌ی دیگر در کنار آن بوده است. هم‌چنین پس از وقوع زلزله، شواهدی از وجود یک مناره به‌دست آمد که نشان می‌دهد، در کنار این سردر و دروازه، مناری وجود داشته است. البته این سردر یک زوج منار در اطراف خود داشته که متأسفانه احتمالا براثر یک زلزله‌ی قبلی، تخریب شده است. هم‌چنین شواهد نشان می‌دهند، برخلاف پژوهش‌های انجام‌شده‌ی قبلی که بنا را به دوران اولیه‌ی اسلام مربوط می‌دانستند، این مناره‌ها احتمالا به قرن هفتم یا هشتم هجری قمری تعلق دارند و بنا قدیمی‌تر از این دوره نیست.
در ۲۹ آبان‌ماه ۱۳۸۶، اسکندر مختاری اعلام کرد: مرمت مسجدجامع ارگ بم به پس از کسب تجربه‌ی حفاظت و بازسازی موکول خواهد شد.
او با اشاره به این‌که آواربرداری مسجد در نه‌ماه به‌پایان رسید، افزود: در زمان آواربرداری، مستندنگاری کامل و دقیقی از فعالیت‌ها انجام شد و پلان مسجد برداشت و براساس پلان، طرح‌های مسجد پیش از زلزله استخراج شدند.
مختاری در آخرین روز دی‌ماه ۱۳۸۶ با تأکید بر این‌که با ۱۰۰میلیارد تومان اعتبار، ارگ بم به روزهای پیش از زلزله بازمی‌گردد، اظهار داشت: در طول چهارسال مرمت و بازسازی ارگ بم، کارهای حفاظتی آن انجام شده‌اند و حدود ۷۰ درصد آواربرداری‌ها به‌پایان رسیده است. هم‌چنین مطالعات نخستین در زمینه‌های باستان‌شناسی، مردم‌شناسی، زیست‌محیطی، ساختارشناسی و مطالعات خشت و فرآورده‌های خشتی به نتیجه رسیده‌اند.
وی با اشاره به تربیت افراد مختلفی از کارشناسان و استادکاران برای اهداف این پروژه، گفت: پروژه‌های نمونه‌ی باستانی در این کارگاه به اجرا درآمدند و خشت و ملات مناسب تولید شد و دوغ‌آبی که ساختارهای خشتی را به‌هم متصل می‌کند، پس از مطالعات وسیعی به‌دست آمد.
در تاریخ هفتم اردیبهشت ۱۳۸۷، مدیر پروژه‌ی نجات‌بخشی ارگ بم از تعیین حریم و گمانه‌زنی چند محوطه‌ی اطراف بم که قرار بود، در آن‌ها ساخت‌وساز شود، خبر داد.
مختاری با اشاره به اعزام گروهی باستان‌شناس به بم، برای گمانه‌زنی و تعیین حریم یکی دو محوطه‌ی اطراف بم، گفت: از اعتباراتی که در پایان سال ۱۳۸۶ از محل مصوبات سفرهای رییس‌جمهور در اختیار قرار گرفته‌اند، تکمیل آواربرداری در بخش عامه‌نشین را در دستور کار داریم و درصدد هستیم، آواربرداری قیصریه را نیز از محل همین اعتبارات به‌پایان برسانیم.
یکی از اقدامات مهم در ارگ بم، انجام باستان‌شناسی بحران در شهر بم برای نخستین‌بار در جهان بود. در این‌باره اسکندر مختاری چهارم تیرماه ۱۳۸۷، توضیح داد: سه گروه باستان‌شناسی داخل بم مشغول کار هستند که گروهی از آن‌ها مستندنگاری آواربرداری ارگ بم را برعهده دارد و گروه دوم باستان‌شناسی را انجام می‌دهد. به این ترتیب که این گروه به مناطقی که هنوز آواربرداری نشده‌اند و خانه‌های مردم می‌روند، گمانه‌زنی می‌کند و براساس اطلاعاتی که به‌دست می‌آیند، لحظات قبل از وقوع بحران را بازسازی می‌کند. گروه سوم باستان‌شناسی نیز که کارشان به‌تازگی آغاز شده است، به محوطه‌ی باستانی تل آتشی در ۳۵ کیلومتری بم رفته‌ و گمانه‌زنی را آغاز کرده‌اند. کار این گروه حدود ۳۰ روز به طول می‌انجامد. این نخستین حفاری علمی است که در محدود‌ه‌ی شهرستان بم در طول تاریخ فعالیت‌های سازمان میراث فرهنگی درحال انجام است.
پروژه‌ی نجات‌بخشی ارگ بم که یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های حفاظتی میراث فرهنگی تاکنون بوده است و گاهی روزانه حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ نفر در آن مشغول کار بوده‌اند، در ۱۵ تیرماه ۱۳۸۷ در اجلاس جهانی یونسکو در ایالت کبک کانادا مورد تقدیر و تشکر اعضای کمیته‌ی میراث جهانی به‌دلیل فعالیت‌های ایران در ارگ بم قرار گرفت.
بنا به گفته‌ی سرپرست هیأت اعزامی به اجلاس جهانی یونسکو ـ عبدالرسول وطن‌دوست ـ براساس مصوبه‌ای که کمیته‌ی میراث جهانی به تصویب رساند، معیارهایی تعیین شدند که برای خروج ارگ بم از فهرست میراث در خطر، ایران تا سال ۲۰۱۰ میلادی باید به آن‌ها برسد. این معیارها شامل یک برنامه‌ی مدیریتی قابل اجرا تا سال ۲۰۱۰ میلادی، تمام شدن کارهای تحقیقاتی و مطالعات علمی در بم و منظر فرهنگی آن و نیز حفاظت و نگهداری طولانی‌مدت از آثار بود.
همان زمان، مدیر پروژه‌ی نجات‌بخشی ارگ بم شرایط خارج شدن ارگ بم را از فهرست میراث جهانی در خطر به این ترتیب اعلام کرد:
۱ـ حفاظت از ارگ بم و دیگر آثار قرارگرفته در داخل محدوده‌ی میراث جهانی بم که این مورد شامل دو بخش است؛ الف) استحکام‌بخشی هر دو بخش فوقانی و تحتانی (حاکم‌نشین و عامه‌نشین)، ب) خارج‌ ساختن و مستندسازی آوارها.
مختاری درباره‌ی این بند از مصوبه، گفت: در هر دو بخش، اقداماتی تاکنون انجام شده‌اند. تقریبا آواربرداری و مستندسازی را به‌پایان رسانده و مقدمات استحکام‌بخشی قسمت حاکم‌نشین را فراهم کرد‌ه‌ایم. هم‌چنین کارگاه‌های مختلف استحکام‌بخشی در قسمت عامه‌نشین دایر شده‌اند.
۲ـ تکمیل تحقیقات علمی مورد نیاز برای شناسایی، ثبت و اعمال حفاظت‌های قانونی از آثاری که دارای اهمیت تاریخی، فرهنگی و طبیعی هستند و تعیین و علامت‌گذاری مرزهای حفاظتی در اطراف هریک از آثار.
مختاری در این‌باره بیان کرد: کارهای مختلفی در این زمینه صورت گرفته‌اند و تحقیقات علمی تا سال ۲۰۰۹ میلادی ادامه دارند تا به جایی برسند که قابل ارائه به مرکز میراث جهانی باشند. هم‌چنین حدود ۹۰ درصد مرزهای حفاظتی تأیید شده‌اند.
۳ـ اجرا و عملی کردن طرح مدیریتی از طریق تأیید آن در آخرین جلسه‌ی طرف‌های ذی‌نفع.
به گفته‌ی مختاری، طرح جامع مدیریت منظر فرهنگی بم توسط میراث فرهنگی و دفتر منطقه‌یی یونسکو در تهران تهیه شده و به تصویب مسؤولان محلی و سازمان رسیده است. هم‌چنین ۱۷ تیرماه ۱۳۸۷ سند این طرح که بسیار مهم است، توسط یونسکو تقدیم مقامات محلی استان کرمان و بم خواهد شد.
۴ـ تبیین دقیق حریم‌های بیرونی مناطق میراثی که اثر را احاطه کرده‌اند، از طریق تکمیل نقشه‌های باستان‌شناسی و زمین‌شناسی بم و چشم‌انداز فرهنگی آن.
مختاری توضیح داد: عکس‌برداری هوایی از محدوده‌ی منظر فرهنگی بم انجام و قراردادی برای تبدیل این عکس‌های هوایی به نقشه بسته شده است. هم‌چنین اکنون سه هیأت باستان‌شناسی از سوی سازمان میراث فرهنگی در بم و محدوده‌ی چشم‌انداز فرهنگی آن درحال انجام عملیات تعیین حریم، گمانه‌زنی و ثبت مناطق باستانی روی نقشه‌های باستانی هستند.
۵ـ تأمین امنیت کافی برای مناطق میراثی محدوده‌ی اثر جهانی، علاوه بر ارگ بم.
به گفته‌ی مختاری، در این راستا، یگان حفاظت میراث فرهنگی بم توسط استان کرمان با ۱۲ نفر گارد حفاظتی تشکیل شده است و تلاش می‌شود، امکانات مورد نیاز این یگان تکمیل شوند.
۶ـ تهیه‌ی پیش‌نویس بیانیه‌ی ارزش شاخص جهانی اثر با راهنمایی و مشاوره‌ی مرکز میراث جهانی و ایکوموس جهانی که دربرگیرنده‌ی شرح اصالت و تمامیت اثر باشد.
مدیر پروژه‌ی نجات‌بخشی ارگ بم توضیح داد: خوشبختانه از اول فوریه سال ۲۰۰۸ این سند تهیه و برای مرکز میراث جهانی فرستاده شده است.
۷ـ ارائه‌ی گزارشی از روند پیشرفت اقدامات اصلاحی.
به گفته‌ی مختاری، درپی مصوبه‌ی سال ۲۰۰۷ میلادی اجلاس یونسکو در نیوزلند، یک هیأت از باستان‌شناسان در محدوده‌ی این منظر فرهنگی که از لحاظ تطبیق محدوده‌ی جغرافیایی، اطراف گسل ‌بم و بروات را دربر می‌گیرد، مطالعات تکمیلی را آغاز و دو فصل کار کرد. سپس در یک فصل دیگر برای تکمیل مطالعات مراحل پیشین و تعیین حریم محدوده‌ی منظر فرهنگی بم، هیأت باستان‌شناسی از سوی پژوهشکده‌ی باستان‌شناسی کار خود را آغاز کرد.
در ادامه‌ی اقدامات انجام‌شده در ارگ بم، شهری هخامنشی و یک قلعه در گمانه‌زنی حریم ارگ بم پیدا شدند و کار فتوگرامتری دیوار محیطی ارگ آغاز شد که در این زمینه، مختاری ۲۰ مهرماه ۱۳۸۷ گفت: درباره‌ی این دیوار دو فرضیه وجود دارد، نخست این‌که طرح ارگ یک طرح شهرسازی هلنیستی (یک سبک شهرسازی که در محدوده‌ی تصرفات یونان در عهد باستان اعمال می‌شده است) باشد و دیگر این‌که این ارگ یک طرح شهرسازی غیرهلنیستی است. بنابراین برای این‌که این فرضیه‌ها بررسی بیش‌تری شوند، گروهی از باستان‌شناسان گمانه‌زنی را روی دیوار محیطی ارگ آغاز کرده‌اند و تا دوماه آینده، نتایج این تحقیقات روشن می‌شود. هم‌چنین از آنجا که مرمت سربازخانه و دیوار آن، پیش از این تمام شده است، به‌نظر می‌رسد بازسازی دیوار دوم به تکمیل چهره‌ی حاکم‌نشین کمک کند. علاوه بر این، مرمت یکی از برج‌های بزرگ ارگ که در بخش‌ حاکم‌نشین قرار گرفته است تا ماه آینده به‌پایان می‌رسد.
اما در ۳۰ آذرماه ۱۳۸۷، مدیر پروژه‌ی نجات‌بخشی ارگ بم نسبت به تخصیص نیافتن بودجه از محل اعتبارات ستاد بازسازی ارگ بم برای برنامه‌های آن سال اظهار نگرانی کرد و گفت: دلیل مسأله این است که اعتباراتی که سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در اختیار دارد، محدود است و با آن، چنین حجم عملیات اجرایی گسترده و طولانی را نمی‌توان انجام داد. سالگرد زلزله‌ی بم یک نقطه‌ی عطف تاریخی در مرمت بناهای خشتی ایران است و تجربه‌هایی که در بم به‌دست آمده‌اند، در دیگر بناهای تاریخی می‌توانند الگو قرار گیرند.
با این حال، اقدامات برای نجات‌بخشی ارگ بم ادامه پیدا کردند و در نوروز ۱۳۸۸ بازدید بی‌سابقه‌ی مردم از ارگ بم نشان داد که ایرانیان تا چه حد آرزومندند این بازسازی سریع‌تر به‌پایان برسد.
در این‌باره، مختاری هشتم فروردین‌ماه ۱۳۸۸ بیان کرد: امسال تعداد بازدیدکنندگان از این ارگ بیش از حد تصور بود و روزانه بیش از ۱۰هزار نفر از ارگ بم دیدن کردند که این توجه بسیار قابل تقدیر است. البته این تعداد بازدیدکننده و اشتیاق برای ارگ بم یک پیام مشخص دارد و آن این‌که مردم ایران علاقه‌مند و آرزومند هستند که بازسازی ارگ بم در مدت کوتاه‌تری اجرا شود. هم‌چنین بنابر تقاضای مردم، علاوه بر مسیر بازار، برای بازدید مسیر دیگری از دروازه‌ی دوم تا بخش حاکم‌نشین بازگشایی شده تا مردم در نوروز از نخستین بنایی که بازسازی آن در ارگ بم به‌پایان رسیده است، بتوانند دیدن کنند.
وی ادامه داد: درنظر داریم، از بخش‌های مختلف، منابع اعتباری لازم را برای استمرار فعالیت‌های حفاظتی و مرمتی ارگ بم فراهم کنیم. امیدوارم این اقدامات به نتیجه برسند تا پس از نوروز، روند بازسازی ارگ بم تسریع شود.
پس از این، مختاری پنجم اردیبهشت‌ماه ۱۳۸۸ با اشاره به این‌که از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری بودجه‌ای اختصاص یافته است، گفت: باید تا اوایل فوریه اسناد لازم را برای کمیته‌ی میراث جهانی با هدف خارج کردن ارگ بم از فهرست جهانی در خطر ارائه کنیم. به همین دلیل، گروه باستان‌شناسی پروژه برای تطبیق نقشه‌های باستان‌شناسی، از سال گذشته فعالیت‌های خود را آغاز کرده است و امسال نیز کار را ادامه می‌دهد. هم‌چنین با همکاری شهریار عدل، نقشه‌ی یک‌پانصدم منظر فرهنگی بم را تا حدود سه‌ماه دیگر به‌پایان خواهیم رساند تا این سند همراه سند مکمل ثبت اثر در فهرست آثار ملی، به یونسکو فرستاده شود.
وی ادامه داد: علاوه بر ‌این، در نوروز کارگاه‌های مختلفی برپا بودند و طبق برنامه‌ای که از سال ۱۳۸۳ آغاز کرده بودیم تا حدود دوماه آینده، دو بنای دیگر را علاوه بر بنای سربازخانه که مرمتش به‌پایان رسیده است، بهره‌برداری خواهیم کرد. این بناها شامل مسجد پیامبر (ص) و تکیه‌ی ارگ هستند که هر دو در مسیر بازار قرار دارند. هم‌چنین امیدوارم تا حدود شش‌ماه دیگر، مرمت قسمت غربی خانه‌ی سیستانی که با همکاری یکی از دانشگاه‌های آلمان انجام می‌شود، به‌پایان برسد.
او پنجم خردادماه امسال نیز از اجرای دومین پروژه‌ی مشترک ایران و ایتالیا در کاروانسرای ارگ بم خبر داد.
چهار روز پس از آن، یعنی در نهم خردادماه ۱۳۸۸ شهریار عدل از کشف حلقه‌ای گمشده از شهرنشینی و شهرسازی صدر اسلام در بم خبر داد و گفت: یک شهر دوره‌ی اسلامی با نقشه‌ای هندسی به وسعت تقریبی یک کیلومترمربع در میان حدود ۲۵ کیلومترمربع آثاری که بیش‌تر آن‌ها به دوران اشکانی و پیش از آن متعلق‌اند، باستان‌شناسان را حیرت‌زده کرد.
او در این‌باره توضیح داد: با کشف فرهنگ‌های هزاره‌ی نخست پیش از میلاد و شاید کهن‌تر از آن که مبتکر دانش حفر قنات و احیای حیات در منطقه‌ی گسل بم، بروات بم و نیز در کشور و دیگر اقلیم‌های خشک بودند، این پرسش مطرح شده بود که چرا و چه زمانی این دوران شکوفانی به‌سر آمده است. این مسأله با کشف یک شهر متعلق به دوران صدر اسلام که آثار آن در میان صدها هکتار محوطه‌های کهن‌تر پنهان شده بودند، حل شد.
مدیر پروژه‌ی نجات‌بخشی ارگ بم نیز در این‌باره گفت: کشف شهر یادشده در چارچوب آغاز مرحله‌ی عملی نقشه‌برداری هوایی دقیق آثار باستانی منطقه‌ی افراز بروات (گسل بم) صورت گرفته است.
چندماه بعد، در ۱۴ مهرماه ۱۳۸۸ مختاری با بیان این‌که درحال ایجاد سایت مهندسی پروژه‌ی ارگ بم در بخش جنوبی ارگ هستیم، اظهار داشت: اگر این کار انجام شود، موفق شده‌ایم، نخستین آزمایشگاه مهندسی سازه‌های خشتی را در کشور برپا کنیم. البته این کار مستلزم فراهم شدن بودجه و امکانات است.
او هم‌چنین درباره‌ی دیگر اقدامات انجام‌شده به احداث دیوار‌ سازه‌ی نگهبان حاکم‌نشین و کشف گورهای سالم هزاره‌ی سوم پیش از میلاد برای نخستین‌بار، در منظر فرهنگی بم اشاره کرد.
در ۲۵ مهرماه نیز خبری درباره‌ی کشف شهری متعلق به آغاز دوره‌ی اسلامی در بم منتشر شد و با انجام فصل دوم بررسی‌های باستان‌شناسی شهرستان بم، مطالعات مربوط به شناخت آثار بم و منظر فرهنگی آن، یک گام دیگر به پیش رفت. این برنامه که در راستای تکمیل اطلاعات باستان‌شناسی مربوط به بم، منظر فرهنگی آن و تهیه‌ی نقشه‌ی باستان‌شناسی این شهرستان انجام شد، اطلاعات ارزشمندی را درباره‌ی پیشینه‌ی منطقه‌ی بم در اختیار قرار می‌دهد.
مختاری ۲۴ آبان‌ماه ۱۳۸۸ خبر داد: پرونده‌ی نهایی گزارش‌های اقدامات انجام‌شده در ارگ بم با هدف خروج ارگ از فهرست میراث جهانی در خطر، تا اول فوریه به یونسکو فرستاده می‌شود و با توجه به این‌که در فعالیت‌های مربوط به ارگ بم هیچ کوتاهی نشده، اگر ارگ بم در اجلاس آینده‌ی یونسکو از فهرست میراث در خطر خارج شود، برای نخستین‌بار است که اثری به‌دلیل بلایای طبیعی در فهرست میراث جهانی در خطر قرار می‌گیرد و موفق به خروج از آن می‌شود.
وی تأکید کرد: از سال ‌۲۰۰۴ که ارگ بم به‌طور هم‌زمان در فهرست میراث جهانی و میراث جهانی در خطر قرار گرفت، فعالیت‌های وسیعی را آغاز کردیم تا اقدامات لازم را برای خروج ارگ بم و منظر فرهنگی آن از فهرست میراث جهانی در خطر بتوانیم انجام دهیم. در این راستا، هر سال گزارش‌هایی به کمیته‌ی میراث جهانی یونسکو فرستاده می‌شدند. امسال نیز اسناد لازم تا فوریه‌ی سال ‌۲۰۱۰ میلادی فرستاده می‌شوند.
تلاش‌ گروه‌های فعال در ارگ بم، بویژه مدیر پروژه ـ اسکندر مختاری ـ با امید به خارج شدن این اثر تاریخی از فهرست میراث جهانی در خطر ادامه داشت که یک‌باره در آذرماه امسال فرد دیگری به‌عنوان مدیر پروژه‌ی نجات‌بخشی ارگ بم جایگزین مختاری شد و وی در سکوت خبری و بدون آن‌که سازمان میراث فرهنگی به رسانه‌ها و علاقه‌مندان به میراث فرهنگی در این‌باره توضیحی بدهد، از پروژه‌ی بازسازی ارگ بم کنار رفت.
مختاری که حدود شش‌سال به‌عنوان مدیر در ارگ بم فعالیت کرده بود، در آستانه‌ی زمان فرستادن پرونده‌ی بم برای بررسی در یونسکو با هدف خارج کردن آن از فهرست میراث جهانی در خطر، جای خود را به افشین ابراهیمی ـ مدیر پایگاه‌های فیروزآباد، سروستان و روستای قهی ـ داد.
خبرنگار ایسنا با هدف اطلاع یافتن از آخرین وضعیت پرونده‌ی ثبت جهانی ارگ بم و اقدامات انجام‌شده در راستای نجات‌بخشی این مجموعه‌ی تاریخی تلاش کرد، با مختاری به‌عنوان مدیر پیشین پروژه‌ی نجات‌بخشی ارگ بم و ابراهیمی به‌عنوان مدیر تازه منصوب‌شده گفت‌وگو کند، اما این امر ممکن نشد.
انتهای پیام

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.